Haşmetli Pirireis

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Satyrus ferula (Fabricius, 1793)
• Kanat Açıklığı: 50-60 mm arasındadır. Dişilerde bu açıklık bazen daha da büyük olabilir; bu boyutlarıyla Türkiye'deki en iri Satyrinae üyelerindendir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Detaylar

• Kanat Üstü (Erkek): Neredeyse tamamen homojen, kadifemsi, çok koyu bir kahverengi ya da isli kömür karası (füme) renktedir. Ön kanat dış kenarına yakın bölgede iki adet net siyah göz lekesi yer alır. Erkeklerde bu göz lekelerinin ortasındaki beyaz pupiller (gözbebekleri) oldukça küçüktür veya bazen tamamen eksiktir; lekenin etrafında ise hiçbir açık renkli halka bulunmaz, zeminle bütünleşiktir.
• Kanat Üstü (Dişi): Erkeklere göre bariz şekilde daha açık kahverengi tondadır. En büyük fark ise ön kanattaki iki iri göz lekesinin etrafını sararak aşağıya doğru uzanan geniş, belirgin, ohrimsi sarı-turuncu bir bandın bulunmasıdır. Ayrıca dişilerin göz lekelerindeki beyaz merkezler çok daha iri ve parlaktır.
• Kanat Altı: Arka kanat alt yüzeyi hem erkekte hem dişide gri-kahverengi, ince kırçıllı ve dalgalı çizgilerle kaplıdır. Anadolu Pirireisi'ne (S. favonius) benzer ancak S. ferula'nın alt yüzünde kanadı enlemesine kesen o beyazımsı kontrast hatlar çok daha siliktir; daha homojen bir kaya kamuflajına sahiptir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam bir yüksek dağ, alpin kuşak ve subalpin çayır kelebeğidir. Kuraklık ve sert rüzgarlarla karakterize dağ ekosistemlerini tercih eder. Genellikle 1000 metreden başlayıp 2500-3000 metre irtifalara kadar olan:

• Taşlık, kayalık, kalkerli dağ yamaçlarında,
• Güneşli, rüzgarlı ve açık dağ bozkırlarında (steplerde),
• Yüksek rakımlı seyrek ardıçlıklar ve dağ çayırlarında yaşarlar.

Davranış ve Fenoloji

• Uçuş Gücü: Gövdesinin iriliği sayesinde dağların sert ve hırçın rüzgarlarına karşı mükemmel bir uçuş performansına sahiptir. Çok hızlı, ani ve güçlü süzülüşler yaparlar.
• Territoryal (Bölgeci) Karakter: Erkekleri son derece bölgecidir. Günün en sıcak saatlerinde güneşlenen gri taşların veya çıplak kayaların üzerine konarak adeta bir "pirireis" gibi etrafı gözlerler. Kendi bölgesine giren diğer erkek kelebekleri ya da farklı türleri hızla kovalayıp alanlarını kararlılıkla korurlar.
• Fenoloji: Yılda tek bir kuşak (univoltin) geliştirirler. Ergin bireylerin uçuş dönemi Haziran ortasından Ağustos sonuna kadar olan dönemi kapsar (Temmuz ayı popülasyonun en yoğun olduğu zamandır).

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları yüksek dağ bozkırlarının baskın bitki örtüsü olan sert yapraklı Buğdaygiller (Poaceae) ile beslenir. Tercih ettiği başlıca cinsler:
  • Festuca türleri (Yumak otları)
  • Stipa türleri (Sorguç otu)
  • Bromus türleri (Kılçık otu)
  • Deschampsia türleri
• Gelişim Dönemi: Dişiler yumurtalarını uçuş esnasında veya kısa süreli tünemelerde doğrudan konukçu otların tabanına yakın kuru kısımlarına ya da toprağa serbestçe bırakırlar. Kışı tırtıl (larva) formunda geçirir, ertesi baharda hızla büyüyerek yaz başında pupa (koza) evresine geçerler.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Güney Avrupa'nın dağlık bölgelerinden (Fas'ın bazı dağları, İspanya, Fransa, İtalya, Balkanlar) başlayarak Türkiye, Kafkasya, İran, Orta Asya (Kazakistan, Kırgızistan), Güney Sibirya, Moğolistan ve Çin'in batısına kadar uzanan devasa ama dağ zincirlerine bağlı parçalı (disjunt) bir palearktik yayılıma sahiptir.
• Türkiye Dağılışı: Türkiye'nin yüksek dağ faunasının as elemanlarındandır. İç Anadolu'nun yüksek dağları, Akdeniz Bölgesi'nin Toroslar silsilesi ile Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun yüksek rakımlı steplerinde (Erzurum, Erzincan, Kars, Van, Hakkari, Niğde, Kayseri vb.) lokal ama güçlü popülasyonlar halinde bulunurlar. Batı Anadolu ve Trakya'nın alçak, düz ve nemli alanlarında bulunmazlar.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) olarak listelenmiştir. İnsan faaliyetlerinin ve yerleşimin neredeyse hiç olmadığı, tarıma elverişsiz yüksek, sarp dağ yamaçlarını ve alpin çayırları mesken tuttuğu için yaşam alanları bozulmadan kalmıştır; bu nedenle popülasyonları son derece sağlıklı, kararlı ve güvendedir.