Huş Kelebeği

Huş Kelebeği ya da lepidopteroloji literatüründeki o en bilinen, asil adıyla Kahverengi Saçlıkebelek (Thecla betulae / Brown Hairstreak), Lycaenidae (Maviler, Bakırlar ve Likenidler) familyasının Theclinae (Saçlıkelebekler) alt familyasına ait Theclini oymağının; Batı Avrupa’dan Anadolu’nun gür Karadeniz dağlarına, oradan Amur nehir havzası ve Kore yarımadasına kadar uzanan devasa bir Palearktik orman kuşağının en aristokrat, arazide saklanma dehası en yüksek ve gülgiller (Rosaceae) ağaç taçlarına kilitlenmiş en prestijli orman sakinlerindendir.

Thecla cinsinin Türkiye coğrafyasındaki tek ve yegane temsilcisi (monotipik üyesi) olan bu nadide mücevher; kanat alt yüzeyindeki o bir sonbahar yaprağını andıran doymuş altın-turuncu / tarçın rengi atlası, dişi bireylerinin ön kanat üstündeki o parıldayan masif turuncu alev lekesi ve çakal erikleriyle huş ağaçlarına olan larval bağımlılığıyla dikkat çeker

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Thecla betulae (Linnaeus, 1758) - Modern taksonominin babası İsveçli doğa bilimci Carl Linnaeus tarafından tanımlanmıştır. Türün ismindeki Thecla ibaresi, Antik Yunanca'da "narin kutu, mücevher mahfazası" anlamına gelirken; betulae tür epifeti ise her ne kadar güney popülasyonlarında ana konukçu çakal eriği olsa da, Avrupa ve Sibirya kuşağındaki gür larval bağımlılığı olan Betula (Huş ağacı) cinsine pürüzsüz bir botanik atıftır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 34–40 mm arasındadır. Theclinae alt familyasının ülkemizdeki en iri, en geniş kanat alanına sahip ve en görkemli üyesidir. Gövde mimarisi oldukça tıknaz, kas kütlesi orman ağaçlarının en yüksek taç dallarında esen sert fırtınaları yararak dikey dalgalar çizebilecek düzeyde olağanüstü kalın ve güçlüdür. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

Radikal Eşeyli Dimorfizm ve Teşhis Kriterleri

Arazide ve makro fotoğraflarda eşeyler arası muazzam bir kontrast sunar ve laboratuvar düzeyinde şu 3 altın morfolojik kriterle pürüzsüzce karakterize edilir İrfan Bey:

• Erkek Birey (Kriptik Orman Esmeri): Erkeklerin kanat üst yüzeyi tamamen homojen, mat, dumanlı bir koyu çikolata kahverengisi / siyahımsı-füme pullarla kaplıdır. Ön kanat merkezinde sadece çok silik, dumanlı sarımtırak soluk bir leke izi taşırlar. Arazide kanat üstünü açtıklarında adeta gür bir meşe gölgesi illüzyonu sunarlar.
• Dişi Birey (Görkemli Alev Turuncusu): Dişiler renk şovunda tamamen radikal bir ayrım sergiler (Eşeyli Dimorfizm). Ön kanat üst yüzeyinin tam merkezinde (diskal alan), göz alıcı, canlı, parıldayan ve olağanüstü yüksek kontrastlı bir alev turuncusu / koyu portakal rengi masif böbrek lekesi taşırlar. Bu turuncu atlas yardımıyla arazide uçarken anında teşhis edilirler.
• Kanat Alt Yüzeyi (Saf Sonbahar Yaprağı - Ortak Karakter): Hem erkekte hem dişide kanat alt yüzeyleri muazzam bir renk doygunluğuna sahiptir: Sıcak bir tarçın sarısı, doymuş altın-turuncu veya parlak mandalina rengi bir zemin pullanması hakimdir. Arka kanat alt yüzeyini enlemesine kesen, jilet keskinliğinde, kenarları pürüzsüz beyaz pullarla çerçevelenmiş iki adet koyu kahverengi/kızıl paralel şerit çizgi uzanır.
• İpliksi Kuyrukçuk Yapısı: Arka kanat alt uç kenarında (anal açı) sarkan, Lycaenidae asaletini simgeleyen narin, ince, ipliksi birer kuyrukçuk yer alır. Bu kuyruğun hemen dibi parlak siyah ve turuncu marjin benekleriyle bezelidir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri açısından yüksek nem dengesine, gür ağaçlık dokuya ve kararlı orman altı vejetasyonuna bağımlı tavizsiz bir nemcil arboreal (ağaçlık) uzmanıdır. İç Anadolu'nun çıplak kuru step merkezlerinden ve Güneydoğu'nun bitki örtüsünden yoksun çölümsü vadilerinden tamamen uzak durur. Genellikle 400 metreden başlayıp 1800 metre nemli dağ geçiş kuşaklarına kadar çıkan:

• Gür yaprak döken meşe, kayın, gürgen ormanlarının içi, geniş orman kenarları, patika şeritleri ve çalı sınırları,
• Yabani çakal eriği ve alıç çalılarının orman altı örtüsünde gür topluluklar kurduğu nemli vadi tabanları, nehir boyları,
• Geleneksel ve terk edilmiş dağlık meyve bahçeleri, gür çit hatları ve subalpin geçiş şeritleri temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Ağaç Taçlarında Gizemli Yaşam ve Salgı Tutkusu: Huş Kelebeği, arazide gözlemlenmesi ve fotoğraflanması en zor Lycaenidae üyelerindendir. Tüm ömrünü ve aktivitesini yerden 5 ila 15 metre yükseklikteki ulu meşe ve huş ağaçlarının taç yapraklarının (canopy) en üst zirvelerinde geçirirler. Gün boyu yaprakların üstünde oturarak, yaprak bitlerinin (Aphididae) salgıladığı şekerli ve yapışkan ballı maddeleri (Honey-dew) büyük bir tutkuyla emerek beslenirler. Aşağıya, yer seviyesine inmekten nefret ederler.
• Dişilerin Yumurtlama İnişi: Dişiler sadece ve sadece Ağustos ve Eylül aylarında, yumurtalarını çakal eriği dallarının çatal hatlarına pürüzsüzce bırakmak için ağaç taçlarından aşağıya, çalı seviyesine kararlı bir iniş sergilerler. Makro fotoğrafçılar bu asil türü kadraja alabilmek için aylarca bu yumurtlama iniş anını orman kenarlarında beklerler.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Son Yaz Riti (Mutlak Univoltin): Larvalarının ağaç tomurcukları döngüsüne ve ağır kış uykusu ritmine endeksli olarak ülkemizde yılda KESİN VE KARARLI OLARAK yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler gelişim ritmine bağlı olarak yalnızca Temmuz sonundan Ekim ayının ortasına kadar (popülasyon zirvesi Ağustos sonu ve Eylül ayıdır) arazide aktif uçuşta görülebilirler. Yılın kalan 9 ayı boyunca doğada ergin olarak kesinlikle bulunmazlar.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları nemli orman sınırlarının ve ağaçlık vadilerin karakteristik Rosaceae (Gülgiller) ile Betulaceae (Huşgiller) familyası elemanlarına mutlak bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Rosaceae familyasından Prunus spinosa (Çakal eriği / Gövem çalısı), Prunus domestica (Yabani erik), Crataegus (Alıç); Betulaceae familyasından Karadeniz dağlarındaki Betula pendula (Sarkık huş) ve Betula litwinowii (Kafkas huşu) ağaçlarının taze yaprak sürgünleri.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık, minik bir beyaz deniz minaresini veya pürüzsüz bir kubbeyi andıran fildişi-beyaz renkli yumurtalarını çakal eriği dallarının tomurcuk çatallarına ve genç sürgün boğumlarına sonbaharda tek tek bırakırlar.

Dokuz Aylık Yumurta Hibernasyonu (Kış Uykusu Nuansı)

Birçok Lycaenidae üyesi kışı tırtıl veya pupa evresinde geçirirken, Thecla betulae kışı doğrudan YUMURTA evresinde kış uykusuna (hibernasyon) yatarak geçirir. Yumurta, dağların metrelerce kar altında kaldığı o dondurucu -20°C kış şartlarına çakal eriği dalının çıplak kabuğunda tam 7-8 ay boyunca direnir. Baharda ağaçlar tomurcuk fışkırttığı anda tırtıl yumurtayı yırtarak çıkar.

• Tırtılları silindirik, Lycaenidae anatomisine has adeta narin bir yeşil kalkan böceğini veya tespih böceğini andıran yassı, oval, tıknaz ve üzeri pürüzsüz parlak fıstık yeşili bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca dikey uzanan narin sarımtırak-beyaz eğik çizgiler taşır. Yaprağın alt orta damarına uzandığı anda bitki yaprağıyla morfolojik olarak tamamen bütünleşir; avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına yaşar. Gelişimini tamamlayınca toprağa iner ve kuru yapraklar arasında odunsu esmer narin pupasını örer.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Muazzam genişlikte, pürüzsüz bir tüm Kuzey Palearktik kuşağı baştan başa kesen yayılım alanına sahiptir. İngiltere'nin güneyindeki gür çit hatlarından ve tüm Avrupa kıtasının tamamından (İspanya'nın kuzeyi, Fransa, İtalya, Orta Avrupa, İskandinavya) başlayarak tüm Balkan Yarımadası'nı, Türkiye'yi, Kafkasya'yı, Transkafkasya'yı, tüm Rusya ve Sibirya tayga kuşağını baştan başa keserek Amur nehir havzası, Moğolistan, Çin'in kuzeyi ve Kore yarımadasına kadar uzanan devasa bir kıtasal imparatorluğun başat sakinidir. Kuzey Afrika'nın kurak çöllerinde bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının Euro-Sibirya fitocoğrafya bölgesine ait nemli orman zenginliğini ve kalitesini gösteren en prestijli, ekolojik hassasiyeti ve makro fotoğrafçılar için değeri olağanüstü yüksek imza kalıntı (relikt) karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen kuzey nemli orman kuşaklarına ve Marmara geçiş koridorlarına kilitlenmiştir. Özellikle Marmara Bölgesi'nin kuzey yamaçlarında (İstanbul'un Şile, Beykoz baltalık ormanları, Kırklareli Istranca Dağları, Kocaeli, Sakarya, Bursa Uludağ etekleri) ile tüm Batı, Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesi dağ ormanlarında (Bolu, Kastamonu, Karabük, Sinop, Trabzon, Rize, Artvin Çoruh havzası nemcil dağ şevleri ve Ardahan ormanlık hatlarında) 400-1800 metreler arasında son derece sağlıklı ama lokal kolonileri mevcuttur. İç Anadolu'nun çıplak kuru bozkırlarında ve güney çöl sınırlarımızda kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte geniş orman yayılımı sayesinde LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o gür çakal eriği çit hatlarının ve nemli orman kenarlarının kırılganlığı sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve koruma önceliği yüksek prestijli bir türdür.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, orman kenarlarındaki ve tarla sınırlarındaki yabani çakal eriği (Prunus spinosa) çalı topluluklarının "ıslah" adı altında iş makineleriyle kökten sökülerek tarla sınırlarının düzleştirilmesi, yol genişletme çalışmaları ve kontrolsüz dozer faaliyetleridir. Kış aylarında dalların üzerindeki yumurtalarla birlikte bu çalıların yok edilmesi, yerel Huş Kelebeği kolonilerini saniyeler içinde mutlak bir yok oluşa sürüklemektedir.