İran Turan Mavisi

İran Turan Mavisi (Turanana cytis / Anatolian Odd-spot Blue), Lycaenidae familyasının Polyommatinae alt familyasına ait Polyommatini oymağının; Anadolu platolarından Kafkasya’ya, oradan Orta Asya ve İran dağ silsilelerine kadar uzanan ekstrem kurak ve karasal Alpin ekosistemlere kilitlenmiş, taksonomik ve evrimsel açıdan paha biçilemez bir kalıntı (relikt) sakinidir.

Taksonomi, Keşif ve Tanım

• Bilimsel Adı: Turanana cytis (Christoph, 1877) - Alman asıllı ünlü Rus entomolog ve lepidopterist Hugo Theodor Christoph tarafından Hazar Denizi'nin güneyindeki sarp dağ silsilelerinden (Kuzey İran platolarından) toplanan örnekler üzerinden tanımlanarak dünya doğa tarihine kazandırılmıştır.
• Cins ve Tür Epifetinin Biyocoğrafik Görkemi: Hem cins adı olan Turanana hem de Türkçe ismi olan İran Turan Mavisi, bu kelebeğin dünya üzerindeki yegane kalesi olan İran-Turan fitocoğrafya bölgesine doğrudan, çok asil bir atıftır. İç Anadolu'nun en çorak steplerinden Orta Asya bozkırlarına uzanan o kadim iklimsel hattın tescilli markasıdır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 20–25 mm arasında değişen, son derece cüce, kompakt ve minyatür bir morfolojiye sahiptir. Alpin zirvelerde ve çorak şevlerde esen hırçın bozkır rüzgarlarını yırtıp, yer seviyesindeki çıplak taşların arasında rüzgara kapılmadan nokta atışı dikey dalışlar yapabilecek bir uçuş anatomisi barındırır.

En Yakın Akrabalarından Kesin Teşhis Kriterleri

İrfan Bey, arazide uzaktan bakıldığında bazı küçük Glaucopsyche veya Pseudophilotes üyeleriyle karıştırılabilir. Ancak laboratuvar netliğinde teşhisi pürüzsüzleştiren 3 altın kriter şunlardır:

1. Altın Kural (Arka Kanat Altındaki Sıra Dışı Asimetrik Koyu Hilaller - Mutlak Teşhis): Kanat alt yüzeyi kül grisi, soluk dumanlı bej veya hafif grimsi fildişi zemin rengine sahiptir. En büyük başat teşhis karakteri; arka kanat alt yüzeyinin tam merkezinden dışa doğru uzanan postdiskal benek dizisinin, alışılagelmiş yuvarlak noktalar şeklinde değil, belirgin şekilde irice, dikey olarak uzamış, yay veya hilal benzeri masif koyu kahverengi/siyah lekelerden oluşmasıdır. Özellikle kanadın üst-orta kısmındaki iki benek birbiriyle birleşme eğilimindedir ve bu asimetrik grafik imza, taksonu faunadaki tüm küçük mavilerden tek bir bakışta ayırır.
2. Erkek Üst Yüzey Dumanlı Mat Leylak Mavisi: Erkek bireylerin kanat üst yüzeyi göz alıcı parlak bir gök mavisi değildir. Karakteristik olarak hafif pudramsı, mat, dumanlı bir menekşe mavisi / koyu leylak mavisi pullarla kaplıdır ve kanat dış kenarı (marjin) boyunca oldukça geniş, dumanlı koyu füme bir bant uzanır. Dişiler ise mavi pullardan tamamen arındırılmış, homojen, mat bir koyu toprak kahverengisidir. Saçaklar her iki eşeyde de homojen kirli beyazdır (damalı değildir).
3. Turuncu Renk Reddi ve Temiz Kenar Marjini: Arka kanat alt yüzeyinin dış marjin (kenar) hatlarında, Plebejus veya Polyommatus üyelerindeki o canlı portakal rengi / turuncu ay hilali lekeleri KESİNLİKLE BULUNMAZ. Kenar son derece temiz, desensiz ve soluk grimsi minik gölge beneklerinden ibarettir. Arka kanat uç açısında ipliksi bir kuyrukçuk barınmaz.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri (valansı) ekstrem düzeyde dar ve spesifik olan, karasal iklimin çıplak kireçtaşlı (kalkerli) ve volkanik yüksek dağ yapısına bağımlı mutlak bir kserofil (kurakçıl) Alpin step uzmanıdır. Sahil şeritlerinin nemli orman dokularından ve nemli taban vadilerinden tamamen uzak durur. Genellikle 1500 metreden başlayıp 2500 metre Alpin geçiş kuşaklarına kadar uzanan:

• İç ve Doğu Anadolu karakterli çıplak kireçtaşlı sarp dağ yamaçları, çorak tebeşirli dik şevler, kurumuş erozyon vadileri,
• Kuru, az otlu, taşlık, çakıllı ve rüzgara açık Alpin dağ meraları, yüksek dağ geçitleri,
• Tırtıllarının yegane konukçusu olan odunsu, bodur ve dikenli / etli bitki topluluklarının kalkerli toprak yarıklarından fışkırdığı bol güneş alan güney bakarlı şevler temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Yere Sıfır, Seri ve "Pır Pır" Uçuş Mekaniği: İran Turan Mavisi, havada asla yükselmez ve açık meralarda geniş alanlara dağılmaz. Tüm ömür aktivitesi, konukçu bitkilerinin sığındığı çıplak taşlık yamaçlardaki dar bir mikrolokal hava sahasına (~20 metrelik alan) mutlak suretle kilitlidir. Yer seviyesine olağanüstü yakın (~5-10 cm yükseklikte), çıplak taşların hemen üzerinden çok seri, düzensiz ve "pır pır" diye tabir edilen narin zikzaklar çizen kıvrak bir uçuş sergilerler. Kül grisi kanat altı morfolojisi sebebiyle çıplak çakılların üzerine konup kanatlarını sımsıkı kapattığı anda saniyeler içinde mükemmel bir taşa dönüşerek kamufle olur.
• Termal Isınma ve Mineral Tutkusu: Yüksek dağların o dondurucu sabah ayazlarını aşmak için sabahın en erken saatlerinde kanatlarını tamamen kapatıp toprağa veya çıplak taşlara 45 derece açıyla yan yatırarak, güneş ışınlarını dik açıyla emen termal güneşlenme yaparlar. Bozkır meralarında açan bodur yabani dağ kekiği ve civanperçemi çiçeklerinin nektarına bağlıdırlar. Erkekler temmuz sıcağında kurumakta olan dağ derelerinin nemli sızıntı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler; çakıllarda minik öbekler oluştururlar.
• Tavizsiz Tek Kuşaklı Dar Yaz Döngüsü (Mutlak Univoltin Fenoloji): Alpin vejetasyonun karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda kesin ve kararlı olarak yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler rakıma ve karların erime ritmine bağlı olarak yalnızca Haziran başından Temmuz sonuna kadar aktif uçuşta görülebilirler. Popülasyon zirvesi Haziran sonu ile Temmuz ortası arasındaki dönemdir. Ağustos ayı itibariyle dondurucu fırtınaların başlamasıyla ergin bireyler tamamen araziden çekilir.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları çorak Alpin step ve meraların kserofil bitki elemanlarına mutlak bağımlıdır. Yegane ve zorunlu konukçuları:
  • Acantholimon (Kirpi otu) türleri ile Plumbaginaceae (Dişotugiller) familyasından yüksek sarp yamaçlarda ve kaya çatlaklarında can bulan, odunsu gövdeli, dikenli ve sert yapraklı bodur toplulukların taze yaprak sürgünleri ve etli çiçek tomurcukları.
• Gelişim ve Kriptik Tırtıl Mimarisi: Dişiler narin, basık fildişi-beyaz renkli mikroskobik yumurtalarını doğrudan kirpi otu bitkisinin taze tomurcuk hatlarına tek tek bırakırlar.
  • Tırtılları Lycaenidae anatomisine has yassı, oval, tıknaz, bir tespih böceğini andıran ve üzeri mikroskobik narin tüylerle bezeli açık çimen yeşili / koyu zeytuni yeşil bir gövdeye sahiptir. Gövdesi boyunca uzanan koyu renkli narin sırt çizgileri taşır. Kirpi otunun o sert, iğnemsi yaprakları arasına uzandığı anda morfolojik olarak tamamen bütünleşir (kamuflaj); avcı kuşların onu fark etmesi imkansızdır. tamamen tek başına (soliter) yaşar.

Karınca Simbiyozu (Mirmekofili)

Tırtılları ve pupaları, gövdelerinin arka segmentlerinde yer alan bezlerden salgıladıkları şekerli, aminoasit zengini özel bir sıvıyla Lasius veya Formica cinsi karıncaları pürüzsüzce cezbederler (Mirmekofili). Karıncalar bu tatlı sıvı karşılığında tırtılı yaban arılarına ve parazitoidlere karşı meralarda korurlar.

• Ten Monthly Heavy Pupal Hibernation: Yaz ortasında gelişimini tamamlayan tırtıllar toprağa inerler. Kendilerini konukçu bitkinin kök hatlarındaki derin toprak yarıklarına veya karınca yuvalarının girişlerine narin bir ipek kemerle bağlayarak odunsu esmer renkli narin pupa (koza) evresine geçirirler. Tür kışı bu koza içinde, karasal bozkırın metrelerce kar altında kaldığı dondurucu kış şartlarında tam 10 ay boyunca geçirir; baharda karların erimesiyle kozayı yırtarak erginleşir.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Sınırlı, parçalı ve spesifik bir Transkafkasya - Ön Asya - İran-Turan dağ silsilesi yayılım alanına sahiptir. Dünyada esas olarak Türkiye coğrafyasının iç ve doğu sıradağlarından başlayıp Kafkasya, Ermenistan, Nahçıvan, Azerbaycan hatlarına, Kuzey ve Batı İran platolarına (Elbruz ve Zagros sıradağları) ve Orta Asya'nın (Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan dağlık bozkırları) sarp karasal meralarına izole olmuştur. Batı, Orta ve Kuzey Avrupa ovalarında kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı (Anadolu Bozkırlarının Kalbi): Anadolu coğrafyasının İran-Turan fitocoğrafya bölgesiyle kurduğu köklü ekolojik bağları gösteren en asil prestij karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen İç Anadolu, Akdeniz / Toroslar geçiş kuşağı ve Doğu Anadolu'nun o yüksek karasal kireçtaşlı sıradağ silsilelerine kilitlenmiştir. Özellikle Ankara, Konya, Sivas (çorak kalkerli Alpin tepeler), Kayseri (Erciyes etekleri), Niğde (Bolkar ve Aladağlar şevleri), Erzincan, Erzurum, Gümüşhane, Malatya, Hakkari ve Van Gölü havzası dağlık hatlarında 1500-2500 metreler arasında lokal izole kolonileri mevcuttur. Trakya'da ve batı sahil ovalarında görülmesi imkansızdır.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte parçalı step habitat yapısı nedeniyle LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir; ancak Türkiye genelindeki o narin Alpin step ve kirpi otu (Acantholimon) habitatlarının kırılganlığı, tek kuşaklı yapısı sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve takibi gereken koruma öncelikli taksonlardandır.
• Lokal Tehdit Faktörleri: En büyük başat tehdit, kireçtaşlı Alpin dağlık şevlerde açılan kontrolsüz taş ocakları, kalker ocakları, yol genişletme/altyapı çalışmaları ve kontrolsüz dağ madenciliği faaliyetleri yüzünden patlatılarak konukçu bodur kirpi otu topluluklarının ve tabandaki narin karınca yuvalarının dozerlerle kökten kazınmasıdır. Ayrıca yüksek meralarda yapılan erken ve aşırı küçükbaş otlatma baskısı (bitki çiçeklerinin kitlesel olarak tüketilerek tırtılların ve bitki tabanındaki o narin kozaların ezilerek parçalanması) lokal dağ kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.