Karagöz

Karagöz (Ypthima asterope / African Ringlet), Nymphalidae familyasının Satyrinae alt familyasına ait; adından da anlaşılacağı üzere kökeni Afrika ve tropikal kuşak olan, ancak Akdeniz'in o sıcak, kurak ve güneşli mikroklimalarına kusursuz uyum sağlamış çok karakteristik küçük bir esmer güzellerindendir.

Cinsinin ülkemizdeki tek temsilcisi olan bu tür, ön kanat üstündeki o büyük, ikiz göz bebeğine sahip siyah göz lekesi sayesinde arazide saniyeler içinde ayırt edilir. Dijital ansiklopedin kelebekler.com.tr için hazırladığım detaylı tür kartı:

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Ypthima asterope (Klug, 1832)
• Kanat Açıklığı: Genellikle 30–36 mm arasındadır. Oldukça küçük, narin ve minyon yapılı bir kelebektir.

Görünüm Özellikleri ve Ayırıcı Teşhis

• Kanat Üstü: Her iki cinsiyette de kanat üst yüzeyi homojen, mat ve donuk dumanlı gri-kahverengi tondadır. Türün en büyük görsel imzası; ön kanat üst yüzeyinde, uç kısma yakın yer alan iri, oval bir siyah göz lekesidir. Bu siyah lekenin içinde parlayan iki adet yan yana beyaz gözbebeği (ikiz pupil) bulunur ve lekenin etrafı soluk sarı bir halkayla çevrilidir. Arka kanat üstünde ise anal köşeye yakın küçük, tek bir göz lekesi daha yer alır.
• Kanat Altı: Kanat alt yüzeyi, killi ve kurak toprakları andıran çok ince kırçıllı, boz-gri ve açık kahverengi dalgalı çizgilerle kaplıdır. Ön kanat altı üstteki o ikiz pupilli iri göz lekesini aynen muhafaza ederken, arka kanat altında genellikle biri apikal, ikisi anal köşede olmak üzere 3 adet net, küçük halkalı göz beneği dizilidir.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Tam bir Akdeniz ve tropikal kuşak kelebeğidir. Nemli ormanları kesinlikle sevmez; doğrudan güneş gören, sıcak, kurak ve çorak alanları seçer. Genellikle deniz seviyesinden başlayıp 1000-1200 metre rakımlara kadar çıkan:

• Kurak, taşlık, kayalık yamaçlar ve erozyona açık çıplak tepeler,
• Akdeniz makilikleri, friganalar (bodur çalılıklar) ve terkedilmiş çorak araziler,
• Güneşli vadi tabanları, taş duvar kenarları ve kuru nehir yatakları temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Yere Yakın Zayıf Uçuş: Uçuş karakteri oldukça hantal, yavaş ve yere son derece yakındır. Genellikle kuru otların ve boz taşların hemen üzerinden zikzaklar çizerek birkaç metre uçar ve hemen çıplak bir taşın ya da toprağın üzerine konar. Kanatlarını kapattığında gri kırçıllı yapısı sayesinde taşların üzerinde tamamen görünmez olur.
• Güneş ve Sıcak Tutkunluğu: Sıcağa inanılmaz dayanıklıdır. Günün en kavurucu saatlerinde bile çıplak kayaların üzerinde güneşlenirken görülebilir.
• Fenoloji (Çok Kuşaklılık): Afrika kökenli olmasının bir avantajı olarak yılda 2 ila 3 arasında kuşak (multivoltin) geliştirirler. Bu sayede sıcak kıyı şeritlerimizde Nisan başından Ekim sonuna kadar kesintisiz olarak uçuşta kalabilirler.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları kurak ve çorak arazilerde tutunabilen, sıcağa dayanıklı Buğdaygiller (Poaceae) familyası otlarıyla beslenir. Özellikle bodur Cynodon dactylon (Köpek dişi ayrığı) ve Poa (Salkım otu) türleri başlıca konukçularıdır.
• Gelişim: Dişiler yumurtalarını kurak bozkır otlarının yapraklarına veya kuru sap tabanlarına tek tek bırakırlar. Tırtılları soluk yeşil ya da grimsi tonlarda olup üzerinde ince boyuna çizgiler taşır. Akdeniz'in ılıman kış şartlarında tırtıl evresinde kış uykusuna yatarlar ve erken baharda pupa olurlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Oldukça geniş bir tropikal ve subtropikal dağılıma sahiptir. Neredeyse tüm Afrika kıtası, Arap Yarımadası, Kıbrıs, Ege Adaları, Türkiye, Ortadoğu, İran, Pakistan ve Hindistan'a kadar uzanan sıcak hat boyunca popülasyonları mevcuttur.
• Türkiye Dağılışı: Türkiye kelebek faunası için net bir Güney ve Batı sahili karakteristiğidir. Ülkemizde özellikle Doğu Akdeniz (Hatay, Adana, Mersin, Antalya), Batı Akdeniz ve Ege sahilleri (Muğla, Aydın, İzmir) ile Güneydoğu Anadolu'nun güney sınır şeridindeki (Şanlıurfa, Mardin, Şırnak) sıcak, kurak ve alçak rakımlı bölgelerde lokal ama kararlı popülasyonlar kurmuştur. İç Anadolu'nun yüksek platolarında, Marmara'nın kuzeyinde ve Karadeniz şeridinde bu türe asla rastlanmaz.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ve ulusal ölçekte LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisindedir. Kurak, tarıma elverişsiz ve taşlık arazileri yurt edindiği için insan faaliyetlerinden doğrudan zarar görmez ve popülasyonları son derece sağlıklıdır.