Step Fistosu

Step Fistosu (Zerynthia deyrollei / Deyrolle's Festoon), Papilionidae (Kırlangıçkuyruklular) familyasının Parnassiinae (Dağ Kırlangıçkuyrukları) alt familyasına ait Zerynthiini oymağının; sadece Anadolu'nun iç kesimleri, Levant havzası ve Zagros dağ silsilesine sıkışmış olağanüstü lokal, kurakçıl step ekosistemlerine mutlak uyum sağlamış ve erken baharın o ilk sert rüzgarlarıyla uyanan en prestijli endemik kalıntı (relikt) abidelerindendir.

Daha önce veritabanına pürüzsüzce işlediğimiz yakın akrabası Orman Fistosu (Zerynthia cerisyi) ile muazzam bir morfolojik desen ve kuyruk geometrisi ortaklığı taşısa da; bu özel tür, nemli orman yataklarını tamamen reddederek İç ve Doğu Anadolu'nun o zorlu, kurak, çıplak bozkır vadilerine kilitlenmiş ekolojik yapısı, kanat altındaki o keskin hatlı safran vitrayları ve kurakçıl lohusa otu topluluklarına olan larval bağımlılığıyla ansiklopedinizin bozkır faunasına mutlak bir bilimsel otorite katacaktır.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Zerynthia deyrollei (Oberthür, 1869) - Ünlü Fransız entomolog ve lepidopterist Charles Oberthür tarafından tanımlanmıştır. Türün ismindeki "deyrollei" ibaresi, 19. yüzyılın meşhur Fransız doğa bilimci ve böcek koleksiyoncusu Achille Deyrolle'ün asil anısına ithafen verilmiş pürüzsüz bir taksonomik imzadır.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 44–50 mm arasındadır. Akrabası Z. cerisyi'ye kıyasla bariz şekilde daha kompakt, daha tıknaz ve kanat yapısı daha köşelidir. Gövdesi, İç Anadolu'nun o dondurucu erken bahar ayazlarına ve gece kırağılarına karşı muazzam bir yalıtım sunan zifiri siyah, yoğun kürk benzeri kalın ve altın-esmer tüylerle kaplıdır. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

Orman Fistosu'ndan (Zerynthia cerisyi) Kesin Teşhis Kriterleri

Arazide ve makro fotoğraflarda ikizi Z. cerisyi ile morfolojik benzerliği olağanüstü yüksek olduğundan, laboratuvar düzeyinde kesin teşhise ulaşmak için şu 3 jilet kriteri uygulamak gerekir İrfan Bey:

1. Altın Kural (Arka Kanat Üst Yüzey Desen Kavisleri - Mutlak Teşhis): Arka kanat üst yüzeyinde, o meşhur kırmızı ve mavi boncuklu fisto şeridinin hemen iç kısmında uzanan siyah zikzak bant çizgisi, Zerynthia deyrollei'de bariz şekilde daha derin kavisli, jilet gibi keskin köşeli ve hırçın zikzaklar çizer. Çizgiler kopuk köprüler oluşturmaz, muntazam bir testere dişi gibi birbirini izler.
2. İkinci Kural (Kanat Alt Yüzeyi / Kırmızı Beneklerin İzole Yapısı): Arka kanat alt yüzeyindeki fildişi-krem zemin üzerinde yer alan kan kırmızısı / kiremit rengi lekeler bariz şekilde daha küçük, sınırları jilet gibi keskin hatlı ve birbiri üzerine taşmadan tamamen izoledir; kanat altı vitray kafesi çamurlu veya dağınık değil, soyut bir grafik netliğindedir.
3. Üçüncü Kural (Ekolojik Ayrım): Coğrafi ve ekolojik olarak kararlı bir ayrım gösterirler; Z. cerisyi gür orman sınırlarını ve nemli gölgelik vadi tabanlarını seçerken, Z. deyrollei tamamen çıplak, kurak, ağaçsız bozkır yamaçlarını ve step hendeklerini tercih eder.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri tamamen karasal iklimin egemen olduğu, don olaylarının kış boyu sert geçtiği ve yazın aşırı kuraklığın hüküm sürdüğü kurakçıl step ve bozkır ekosistemlerine kilitlenmiştir. Karadeniz'in yoğun nemli baltalık orman derinliklerinden ve Akdeniz'in kıyısal maki alanlarından tamamen uzak durur. Genellikle 800 metreden başlayıp 2000 metre karasal dağ geçiş kuşaklarına kadar çıkan:

• İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu karakterli kuru bozkırlar, çıplak taşlık ve kayalık dağ yamaçları, erozyon şevleri,
• Step içi rüzgardan korunaklı kuru vadi tabanları, hendek kenarları ve kerpiç köy evlerinin taş duvar dipleri,
• Tırtıllarının konukçu bitkisi olan bodur kurakçıl lohusa otlarının çıplak toprak üzerinde kümelendiği güneşli karasal yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Çırpınan, Toprağa Sıfır ve Uyuşuk Bozkır Uçuşu: Step Fistosu, hırçın dağ rüzgarlarına karşı havada asla yükselmez; bozkır otlarının hemen üzerinde, yer seviyesine olağanüstü yakın (~10-30 cm yükseklikte), adeta toprağa sıfır çırpınarak ve sarsılarak uçan (fluttering) son derece uyuşuk ve narin bir uçuş mekaniğine sahiptir. En ufak bir rüzgarda hemen çıplak sıcak taşların veya kuru bozkır topraklarının üzerine konarak kanatlarını sımsıkı kapatırlar. Bu uyuşuk yapıları nedeniyle sabahları bozkır ayazı altındayken makro fotoğraflarının çekilmesine muazzam bir tolerans gösterirler.
• Bozkır Güneşlenmesi ve Erken Bahar Nektarı: Sabahın en erken saatlerinde kanatlarını tamamen düz iki yana açarak sıcak çakıl taşları üzerinde termal güneşlenme yaparlar. Gövdesindeki o gür siyah kürk, step güneşinin enerjisini hızla emerek uçuş sıcaklığına ulaşmasını sağlar. Karasal kırların ilk açan yabani kekik, dağ sümbülleri, çiğdemler ve bodur papatyalarının nektarına sarsılmaz bir bağla bağlıdırlar. Erkekler kurumakta olan step çeşmelerinin sızıntılı çamurlarından mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler.
• Dar ve Kararlı Bahar Univoltin Döngüsü (Nisan-Mayıs Zirvesi): Larval konukçu bitkisinin karasal yaz kuraklığıyla hızla kavrulup yok olmasına endeksli olarak ülkemizde yılda KESİN OLARAK yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler tam bir karasal bahar müjdecisi olarak rakımın sıcaklığına bağlı olarak Mart sonundan Haziran başına kadar (popülasyon zirvesi İç Anadolu'da Nisan sonu, Doğu Anadolu'da Mayıs ayıdır) arazide aktif uçuşta görülebilirler. Haziran ayı itibariyle ergin bireyler tamamen araziden çekilir ve yılın kalan 10 ayı boyunca doğada ergin olarak kesinlikle bulunmazlar.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları bozkır ve step vejetasyonunun karakteristik Aristolochiaceae (Lohusaotugiller) familyası elemanlarına mutlak ve tavizsiz şekilde bağımlıdır. En yaygın ve zorunlu konukçuları:
  • Aristolochiaceae familyasından kurakçıl karakterli Aristolochia maurorum (Suriye lohusa otu), Aristolochia bottae (Anadolu lohusa otu), Aristolochia Billardieri ve İç Anadolu bozkırlarındaki bodur, etli yabani Aristolochia türlerinin taze sürgünleri ve yaprakları.
• Gelişim ve Kimyasal Savunma Zırhı: Dişiler narin, pürüzsüz küresel fildişi-yeşil renkli yumurtalarını doğrudan çıplak toprak üzerindeki bodur lohusa otu yapraklarının alt yüzeyine tek tek veya küçük gruplar halinde bırakırlar.
• Tırtılları olağanüstü hırçın ve karakteristik bir görselliğe sahiptir; silindirik, soluk fildişi / kirli krem zemin rengine sahip olup gövdesi boyunca enlemesine sıralanan kalın simsiyah etli şerit halkalar ve uçları siyah kıl demetleriyle bezeli parlak alev turuncusu / safran sarısı konik çıkıntılarla (verrucae) doludur. Gündüzleri karasal güneşin kavurucu radyasyonundan korunmak için lohusa otlarının kök çatlaklarında veya derin taş altlarında gizlenir, sadece gece beslenirler. Bitkideki aristoloşik asit ve toksik alkaloidleri bünyelerinde biriktirerek avcı kuşlara karşı ölümcül bir zehir kalkanı ve güçlü bir kimyasal savunma kazanırlar.
• On Aylık Pupa Hibernasyonu: Tür kışı toprak altındaki kemirgen yuvalarında, derin kaya çatlaklarında veya konukçu bitki köklerindeki narin odunsu esmer pupa (koza) evresinde hibernasyona yatarak geçirir. Yılın neredeyse 10 ayı boyunca bu koza içinde havanın tekrar ısınmasını beklerler. Baharda karlar erirken pupa kabuğunu yırtarak çıkan taze erginler, lohusa otları topraktan yeni yeni fışkırmışken bozkırda yerlerini alırlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Dünya üzerindeki yayılışı son derece spesifik ve kısıtlı olan kararlı bir Anadolu - Levant - Zagros endemizmi yayılım alanına sahiptir. Dünyada yalnızca Türkiye'nin iç kesimleri, Suriye'nin iç stepleri, Lübnan dağ etekleri, Kuzey Irak ve İran'ın batısındaki Zagros Dağları silsilesinin kurak bozkır kuşaklarına izole olmuştur. Avrupa kıtasının tamamında, Rusya'da, Sibirya'da veya Afrika'nın derinliklerinde kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının karasal step ekosistemlerinin biyocoğrafik değerini ve zenginliğini gösteren en prestijli, asil ve biyoçeşitlilik kararlılığı olağanüstü yüksek imza kalıntı karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen karasal iç bölgelere kilitlenmiştir. Özellikle İç Anadolu Bölgesi'nin tamamında (Ankara, Konya, Eskişehir, Kayseri, Sivas, Nevşehir, Kırşehir, Çankırı bozkırları), Doğu Anadolu'nun batı ve güney geçiş vadilerinde (Malatya, Elazığ, Tunceli, Erzincan) ve Güneydoğu Anadolu şeridinin dağ eteklerinde lokal ama son derece sağlıklı, yoğun popülasyonları mevcuttur. Trakya'da ve Ege-Akdeniz'in nemli kıyı şeridinde kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte kısıtlı yayılış alanı ve step habitatlarının hızlı parçalanması nedeniyle NT (Near Threatened - Tehdide Yakın) statüsündedir; ancak Türkiye genelindeki kurak bozkırların hızlı endüstriyel tarıma açılması sebebiyle ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve koruma önceliği olağanüstü yüksek bir türdür. En büyük başat tehdit, bozkır vadilerinin ve dere yataklarının aşırı tarımsal kimyasallarla (herbisitlerle) zehirlenerek bodur lohusa otu topluluklarının kökten yok edilmesidir. Ayrıca erken baharda meralarda yapılan kontrolsüz ve aşırı koyun/sığır otlatma baskısı, bitki diplerindeki korunaklı pupaların ve yumurtaların tamamen ezilerek kolonilerin lokal olarak çökmesine neden olmaktadır.