Güneyli Fisto

Güneyli Fisto (Zerynthia polyxena / Southern Festoon), Papilionidae (Kırlangıçkuyruklular) familyasının Parnassiinae (Dağ Kırlangıçkuyrukları) alt familyasına ait Zerynthiini oymağının; Akdeniz, Güney Avrupa ve Balkan Yarımadası'ndan Anadolu nehir havzalarına uzanan olağanüstü görkemli, erken baharın o ilk ılık rüzgarlarıyla uyanan ve kelebekler dünyasının en narin, en radikal zikzaklı geometrik vitray başyapıtlarındandır.

Zerynthia cinsinin o dantelsi ve asil pullarla bezeli evreninin en kararlı temsilcilerinden olan bu özel tür; kanat üst yüzeyini süsleyen o simsiyah zikzaklı fisto şeritleri, arka kanatlarındaki parıldayan kan kırmızısı ve kobalt mavisi boncuk dizilimi ve lohusa otu topluluklarına olan sarsılmaz larval bağımlılığıyla orman içi gölgeliklerin ve nehir yataklarının mutlak bir asilzadesidir.

Taksonomi ve Tanım

• Bilimsel Adı: Zerynthia polyxena ([Denis & Schiffermüller], 1775) - Viyanalı ünlü lepidopteristler Michael Denis ve Ignaz Schiffermüller tarafından tanımlanmıştır. Türün ismindeki "polyxena" ibaresi, Yunan mitolojisinde Troya Kralı Priamos ile Kraliçe Hekabe'nin olağanüstü narin ve trajik güzelliğe sahip asil kızı Polyxena’ya doğrudan bir atıftır; kelebeğin kanatlarındaki o akılalmaz dantelsi grafik zenginliğe muazzam bir göndermedir.
• Kanat Açıklığı: Genellikle 46–52 mm arasındadır. Orta boyutta, gövde mimarisi erken bahar kırağılarına karşı muazzam bir yalıtım sağlayan yoğun altın-esmer ve kızıl kahve tüylerle bezelidir. Kanat geometrisi dairesel hatlardan uzak, dış kenarları adeta hırçın bir testereyi veya narin bir dantel fistoyu andıran derin dalgalı çıkıntılara sahiptir. Frontal bacak çiftleri pürüzsüzce gelişmiştir.

Orman Fistosu'ndan (Zerynthia cerisy) Kesin Teşhis Kriterleri

Arazide ve makro fotoğraflarda en yakın akrabası olan Zerynthia cerisy (Orman Fistosu) ile karıştırılmaması için şu 3 altın laboratuvar kriterini uygulamak gerekir İrfan Bey:

1. Altın Kural (Kuyruk Uzantısı - Mutlak Teşhis): Zerynthia cerisy'nin arka kanat marjin hattında bariz, belirgin ve hırçın kuyruk uzantıları yer alırken; Zerynthia polyxena'nın kanat kenarları tamamen kuyruksuzdur, sadece narin zikzaklı dalgalarla sonlanır.
2. İkinci Kural (Kanat Üst Yüzey Desen Yoğunluğu): Üst yüzey zemin rengi parlak bir safran sarısı / fildişidir ancak üzerini kaplayan simsiyah enlemesine dalgalı şeritler ve zikzak kafes hatları Z. cerisy'ye kıyasla olağanüstü kalın, yoğun ve kontrasttır. Kelebek havada uçarken bariz şekilde çok daha koyu ve esmer bir grafik sunar.
3. Üçüncü Kural (Ön Kanat Kostası): Ön kanat ön kenarı (kosta) boyunca sıralanan o simsiyah kalın blok lekelerin tam merkezlerinde, kararlı bir şekilde iri pas kırmızısı / kan kırmızısı çekirdek pulları yer alır.

Habitat ve Davranış

Yaşam Alanı Tercihi

Ekolojik istekleri tamamen nem dengesi yüksek, taban suyu kararlı akarsu boylarına ve lohusa otunun (Aristolochia) boy attığı yarı gölgeli orman altı vejetasyonuna kilitlenmiş tam bir erken bahar efemeralidir. Ekstrem kurak, çıplak İç Anadolu steplerinden ve yoğun sanayi çöllerinden tamamen uzak durur. Genellikle deniz seviyesinden başlayıp 1000 metre rakımlara kadar çıkan:

• Nemli ve yarı gölgeli yaprak döken meşe, kızılağaç, kavak, söğüt orman içi açıklıkları, orman sınır patikaları,
• Akarsu, nehir, dere boyları, nemcil kanyon tabanları ve su sızıntılı hendek kenarları,
• Tırtıllarının konukçu bitkisi olan lohusa otlarının ağaç gölgelerindeki humuslu topraklarda gürleştiği güneşli korunaklı yamaçlar temel habitatıdır.

Davranış ve Fenoloji

• Çırpınan, Alçaktan Esen ve Uyuşuk Uçuş Mekaniği: Güneyli Fisto, hırçın patlamalardan tamamen uzak, yer seviyesine olağanüstü yakın (~10-50 cm yükseklikte), adeta otların ve lohusa otu yapraklarının hemen üzerinde çırpınarak ve sarsılarak uçan (fluttering) son derece uyuşuk ve narin bir uçuş karakterine sahiptir. Havada asla yüksek ağaçların kanopilerine çıkmazlar. En ufak bir bulut gölgesinde veya esintide hemen gür yaprakların tabanına saklanarak kanatlarını sımsıkı kapatırlar. Bu uyuşuk yapıları sayesinde arazide makro fotoğrafçılar için harika bir modeldirler.
• Çiğ Güneşlenmesi ve Erken Bahar Nektarı: Sabahın erken saatlerinde nemli vadilerdeki yoğun bahar kırağısından ve çiğ tabakasından arınmak için kanatlarını tamamen düz iki yana açarak geniş yapraklar üzerinde güneşlenirler. Erken baharda açan çuha çiçekleri, sümbüller, çiğdemler ve yabani meyve çalılarının nektarına olağanüstü derecede düşkündürler. Erkekler nemli çamurlu patikalardan mineral emmeyi (Mud-puddling) çok severler.
• Olağanüstü Dar Bahar Univoltin Döngü (Nisan Zirvesi): Larval konukçu bitkisinin yaz kuraklığıyla vaktinden önce kurumasına endeksli olarak ülkemizde yılda KESİN OLARAK yalnızca tek bir dar kuşak (univoltin) geliştirirler:
  • Ergin bireyler tam bir erken bahar müjdecisi olarak coğrafyanın sıcaklığına bağlı olarak Mart ortasından Mayıs başına kadar (popülasyon zirvesi Nisan ayıdır) arazide aktif uçuşta görülebilirler. Mayıs ayı ortası itibariyle ergin bireyler tamamen araziden çekilir ve yılın kalan 10 ayı boyunca doğada ergin olarak kesinlikle bulunmazlar.

Beslenme ve Yaşam Döngüsü

• Larval Konukçu Bitkileri: Tırtılları nemli orman altlarının ve nehir boylarının karakteristik Aristolochiaceae (Lohusaotugiller) familyası elemanlarına mutlak ve tavizsiz şekilde bağımlıdır. Yegane konukçuları:
  • Aristolochiaceae familyasından Aristolochia clematitis (Zehirli lohusa otu), Aristolochia rotunda (Yuvarlak yapraklı lohusa otu), Aristolochia pallida (Soluk lohusa otu) taze yaprakları ve sürgünleri.
• Gelişim ve Toksik Savunma Kalkanı: Dişiler narin, inci tanesini andıran pürüzsüz küresel fildişi-yeşil renkli yumurtalarını doğrudan lohusa otu yapraklarının alt yüzeyine tek tek veya küçük gruplar halinde bırakırlar.
• Tırtılları olağanüstü hırçın ve karakteristik bir görselliğe sahiptir; silindirik, soluk fildişi / deve tüyü rengi veya mat dumanlı pembe-gri zemin rengine sahip olup gövdesi boyunca enlemesine sıralanan zifiri siyah halkalar ve uçları siyah dikensi kıllarla bezeli etli, parlak alev turuncusu konik çıkıntılarla (verrucae) doludur. Gündüzleri lohusa otlarının tabanındaki nemli topraklarda gizlenir, geceleri beslenirler. Bitkideki aristoloşik asit ve toksik alkaloidleri bünyelerinde biriktirerek avcı kuşlara karşı ölümcül bir zehir kalkanı ve kimyasal savunma kazanırlar.
• On Aylık Pupa Hibernasyonu: Tür kışı korunaklı taş aralarındaki veya konukçu bitki saplarındaki narin odunsu esmer pupa (koza) evresinde hibernasyona yatarak geçirir. Yılın neredeyse 10 ayı boyunca bu koza içinde havanın tekrar ısınmasını beklerler. Baharda karlar erirken pupa kabuğunu yırtarak çıkan taze erginler, lohusa otları topraktan yeni yeni fışkırmışken arazide yerlerini alırlar.

Dağılım ve Korunma Statüsü

• Küresel Dağılış: Kararlı bir Güney Avrupa ve batı Palearktik yayılım alanına sahiptir. Fransa'nın güney kıyılarından başlayarak İtalya, tüm Alpler silsilesinin etekleri, Avusturya, Macaristan, tüm Balkan Yarımadası (Yunanistan, Bulgaristan, Makedonya, Arnavutluk), Türkiye, Kafkasya, Transkafkasya üzerinden Kuzey İran ve Hazar Denizi kıyılarına kadar uzanan nemli/orman koridorunun başat sakinidir. İngiltere'de ve İskandinavya'da kesinlikle bulunmaz.
• Türkiye Dağılışı: Anadolu coğrafyasının sulak nehir havzası bütünlüğünü ve Avrupa faunasıyla olan kadim biyoçeşitlilik köprülerini gösteren en prestijli, asil ve biyoçeşitlilik değeri olağanüstü yüksek imza fırça ayaklı kalıntı karakterlerindendir. Ülkemizde yayılışı tamamen batı, kuzey ve güney şeritlerinin nemcil nehir boylarına ve nemli meşeliklerine izole olmuştur. Özellikle Trakya'nın tamamında, Marmara Bölgesi havzalarında (İstanbul ormanları, Bursa, Yalova, Kocaeli, Sakarya vadi tabanları), Batı Karadeniz'in nemli nehir vadilerinde ve Ege Bölgesi'nin iç vadi geçiş koridorlarında lokal ama son derece sağlıklı popülasyonları mevcuttur. İç Anadolu'nun çıplak, kurak ovalarında ve Güneydoğu Anadolu'da kesinlikle görülmez.
• IUCN Kırmızı Liste Statüsü: Küresel ölçekte genel olarak LC (Least Concern - Asgari Endişe) kategorisinde değerlendirilse de, nehir boylarındaki el değmemiş sulak alan ekosistemlerine mutlak bağımlı olduğundan ulusal düzeyde ekolojik hassasiyeti ve koruma önceliği son derece yüksek bir türdür. En büyük ve en trajik tehdit, nehir ve dere yataklarının dozerlerle "ıslah" adı altında tamamen tıraşlanarak yaşlı söğütlüklerin ve lohusa otu koridorlarının kökten yok edilmesi, sulak meraların hızlı imar ve sanayi yapılaşmasına açılması ve tarım arazilerinde kullanılan aşırı kontrolsüz herbisitlerin (yabani ot ilaçlarının) lohusa otu topluluklarını tamamen kurutmasıdır. Bu yıkıcı faaliyetler, Güneyli Fisto'nun Anadolu'daki bu narin erken bahar kolonilerini doğrudan tehdit etmektedir.